२०८३ मङ्सिर २ गते बुधवार

बारुदी यामका कविता : संघर्ष, आस्था र मुक्तिको आकाङ्क्षा

दाङ,१ मंसिर ।  इतिहासको बारुदी धुवाँभित्र मानवीय मुक्ति र नयाँ समाजको सपना साहित्य समाजको ऐना मात्र होइन, समाजलाई बदल्ने चेतना र प्रतिरोधको सशक्त माध्यम पनि हो। विशेषत राजनीतिक उथलपुथल, वर्गीय द्वन्द्व र सामाजिक रूपान्तरणका समयमा सिर्जित साहित्यले तत्कालीन समाजको मनोविज्ञान, जनजीवन, सङ्घर्ष र आकाङ्क्षालाई अभिव्यक्त गर्छ। पुरन शर्माको कविता सङ्ग्रह बारुदी यामका कविता यस्तै एउटा राजनीतिक र ऐतिहासिक समयको काव्यात्मक अभिलेख हो। यस सङ्ग्रहका कवितामा जनयुद्धकालीन नेपाली समाजको भयावहता, उत्पीडित वर्गको पीडा, विद्रोहको चेतना, बलिदानको स्मृति र नयाँ समाज निर्माणको सपना अभिव्यक्त भएको छ।
कवि स्वयं जनयुद्धमा सहभागी राजनीतिक कार्यकर्ता भएकाले उनका कवितामा अनुभूतिजन्य यथार्थ र वैचारिक प्रतिबद्धताको गहिरो प्रभाव देखिन्छ। लेखकको आफ्नो भनाइअनुसार भूमिगत जीवनका कठिन परिस्थिति, गाउँबस्तीका अनुभव, युद्धको भय, जनताको सहयोग र सङ्घर्षका क्रममा सिर्जित अनुभूतिहरू नै उनका कविताका आधार हुन्। त्यसैले यी रचना केवल कल्पनाका उपज होइनन्, निश्चित समय र परिस्थितिसँग जोडिएका अनुभूति तथा विचारका अभिव्यक्ति हुन्। डा. अमर गिरीको भूमिकाले पनि सङ्ग्रहलाई जनयुद्धकालीन राजनीतिक चेतना र प्रगतिशील साहित्यिक प्रवृत्तिको सन्दर्भमा बुझ्न सहयोग पुर्‍याउँछ।
वर्गसङ्घर्ष र क्रान्तिकारी चेतना
यस सङ्ग्रहको केन्द्रीय वैचारिक आधार मार्क्सवादी दृष्टिकोण हो। समाजलाई शोषक र शोषित, मालिक र मजदुर, सामन्त र किसान तथा शासक र शासितबीचको अन्तर्विरोधका रूपमा हेर्ने दृष्टि कवितामा स्पष्ट छ। कवि श्रमजीवी, किसान, मजदुर र उत्पीडित समुदायको पक्षमा उभिएका छन्। उनका लागि सामाजिक परिवर्तन कुनै अमूर्त आदर्श होइन, बरु विद्यमान असमानता र शोषणको अन्त्यसँग जोडिएको ऐतिहासिक आवश्यकता हो। ‘मैले बुझेको मार्क्सवाद’ यस दृष्टिकोणको महत्त्वपूर्ण उदाहरण हो। यस कवितामा मार्क्सवादलाई पुस्तक, सिद्धान्त र व्यक्तिपूजाको सीमाभित्र नराखी श्रम, उत्पादन र जनजीवनसँग जोडिएको व्यवहारका रूपमा बुझाइएको छ। हलो, कोदालो, हँसिया र हथौडाजस्ता श्रमका औजारलाई ज्ञान र जीवनका पाठसँग जोड्नु कविको मौलिक वैचारिक अभिव्यक्ति हो। यसले मार्क्सवादी चिन्तनलाई जनताको दैनिक जीवन र उत्पादन सम्बन्धसँग जोड्ने प्रयास गरेको छ।
‘जाउ समाउ’, ‘क्षितिज खुला छ’, ‘कस्स मुट्ठीहरू’, ‘रक्तगुलाब’ र ‘आगो पचाउनैपर्छ’ जस्ता कवितामा उत्पीडित वर्गलाई आफ्नो अधिकार र मुक्तिका लागि जागृत हुन आह्वान गरिएको छ। ‘पुख्र्यौली ताल्चा’ मा पुरानो सत्ता र दमनकारी संरचनालाई ताल्चाको प्रतीकमार्फत प्रस्तुत गरिएको छ। यसले स्वतन्त्रता र परिवर्तनका बाटामा रहेका सामाजिक तथा राजनीतिक अवरोधलाई सशक्त रूपमा संकेत गर्छ।
युद्ध, पीडा र बलिदानको स्मृति
सङ्ग्रहका कवितामा युद्धको चित्रण केवल वीरता र विजयको उत्सवमा सीमित छैन। युद्धले निम्त्याएको मृत्यु, विस्थापन, त्रास, विध्वंस र मानवीय पीडा पनि उत्तिकै उपस्थित छन्। ‘त्यो साँझको कर्फ्यू’, ‘ती खण्डहर’, ‘त्यहाँ एउटा गाउँ थियो’, ‘यसपालिको दसैं’ र ‘भूमि रोएको बेला’ जस्ता कविताले हिंसाग्रस्त समाजको दुःखद यथार्थलाई अभिव्यक्त गर्छन्। चाडपर्वसमेत गरिबका लागि ऋण, अभाव, डर र असुरक्षाको समय बन्न पुगेको चित्रणले वर्गीय असमानताको गहिराइ देखाउँछ।
‘सलाम ती आमालाई’ मा छोरालाई विद्रोहको बाटोमा बिदाइ गर्ने आमाको चित्रण छ। यहाँ मातृत्व व्यक्तिगत स्नेहमा मात्र सीमित रहँदैन, सामूहिक मुक्ति र सामाजिक परिवर्तनको आकाङ्क्षासँग जोडिन्छ। ‘चरीको अठोट’ मा चरी र उसका बचेराको प्रतीकमार्फत वर्गीय समाजमा कमजोर र असुरक्षित जीवनमाथि हुने आक्रमणलाई देखाइएको छ। त्यसैगरी ‘चिठी तिमीलाई’ मा महिलामाथि भएको हिंसा र अपमानविरुद्ध प्रतिरोधको स्वर उठाइएको छ। यी कविताले युद्धकालीन समाजमा महिला र सर्वसाधारणले भोगेका पीडालाई पनि कविताको विषय बनाएका छन्।
साहित्यको पक्षधरता र कविको भूमिका
यस सङ्ग्रहको अर्को उल्लेखनीय पक्ष साहित्यप्रतिको कविको दृष्टिकोण हो। ‘म कोर्दछु एक कविता’ र ‘गणतन्त्र कलम’ मा साहित्यकारको सामाजिक तथा वैचारिक जिम्मेवारीमाथि प्रश्न गरिएको छ। कवि सत्ताको स्तुतिगान गर्ने र जनताको दुःखबाट विमुख हुने लेखकीय प्रवृत्तिप्रति असन्तुष्ट छन्। उनका दृष्टिमा कविता समाजको यथार्थबाट अलग रहेर सिर्जना गरिने मनोरञ्जनको साधन मात्र होइन, अन्यायविरुद्ध आवाज उठाउने र परिवर्तनको चेतना निर्माण गर्ने माध्यम हो।
‘मेरो गीत गाएँ’ र ‘हिजोआज उसको गीत’ मा जनताको गीत, श्रमजीवी जीवन र सांस्कृतिक स्वाधीनताको पक्षधरता देखिन्छ। यसले कविको साहित्यिक मान्यता र राजनीतिक प्रतिबद्धताबीचको सम्बन्धलाई स्पष्ट पार्छ। साहित्यलाई वर्गीय समाजको अन्तर्विरोधबाट अलग राख्न नसकिने मार्क्सवादी सौन्दर्यचिन्तनसँग यी रचनाको दृष्टिकोण निकट देखिन्छ।
बिम्ब, प्रतीक र कलात्मक पक्ष
कविका कवितामा रातो क्षितिज, रक्तगुलाब, मशाल, मुट्ठी, फुलबारी, ताल्चा, आरन, बारुद र नयाँ घरजस्ता प्रतीकको बारम्बार प्रयोग भएको छ। यी प्रतीकले क्रान्ति, प्रतिरोध, सङ्गठन, आशा, परिवर्तन र नयाँ समाजको आकाङ्क्षालाई अभिव्यक्त गर्छन्। विशेषतः ‘युद्धभट्टी’ मा आरनमा फलामलाई तताउने, पिट्ने र खार्ने प्रक्रियालाई सङ्गठन तथा सङ्घर्षमार्फत नयाँ समाज निर्माण गर्ने प्रक्रियासँग जोडिएको छ। यो कविको बिम्बात्मक क्षमताको उल्लेखनीय उदाहरण हो।
‘नयाँ घर पुस्तकालय’ मा पुरानो घर भत्काएर नयाँ घर निर्माण गर्ने रूपकमार्फत पुरानो सामाजिक संरचनाको अन्त्य र नयाँ समाज निर्माणको सपना प्रस्तुत गरिएको छ। ‘सलाम फुलबारीलाई’ मा फुलबारीलाई सङ्गठन र सामूहिक प्रतिरोधको प्रतीक बनाइएको छ। यस्ता बिम्बले राजनीतिक विचारलाई दृश्यात्मक र अनुभूतिजन्य बनाउने काम गरेका छन्।
यद्यपि सङ्ग्रहका सबै कविता समान रूपमा कलात्मक रूपमा परिष्कृत छैनन्। कतिपय रचनामा विचार र राजनीतिक उद्घोषको प्रधानताले काव्यात्मक व्यञ्जना कमजोर बनाएको छ। रातो रङ, रगत, बारुद, मशाल र विद्रोहका प्रतीकको पुनरावृत्तिले कतिपय ठाउँमा अभिव्यक्तिमा एकरूपता ल्याएको छ। केही कवितामा प्रत्यक्ष सम्बोधन, नारात्मक भाषा र भावनात्मक आवेग बढी देखिन्छ। कतिपय ठाउँमा विचारलाई कविताको स्वाभाविक संरचनाभित्र रूपान्तरण गर्नुभन्दा सीधै प्रस्तुत गरिएको अनुभूति हुन्छ। तर यसलाई मूल्याङ्कन गर्दा कविताको सिर्जना समय, भूमिगत जीवनको परिस्थिति र लेखकको तत्कालीन अभिव्यक्ति आवश्यकतालाई पनि ध्यान दिनुपर्छ।
निष्कर्ष : बारुदी समयको काव्यात्मक साक्ष्य
समग्रमा बारुदी यामका कविता जनयुद्धकालीन नेपाली समाज, राजनीतिक प्रतिबद्धता, वर्गीय चेतना र सामाजिक रूपान्तरणको आकाङ्क्षालाई अभिव्यक्त गर्ने कविता सङ्ग्रह हो। यसमा युद्धको पक्षधरता मात्र होइन, युद्धले जन्माएका पीडा, बलिदान, विस्थापन र मानवीय सङ्कटका अभिव्यक्ति पनि छन्। कविले श्रमजीवी तथा उत्पीडित वर्गको पक्षमा उभिएर साहित्यलाई सामाजिक परिवर्तनको माध्यम बनाउन खोजेका छन्।
यस सङ्ग्रहको महत्त्व सबै कविता कलात्मक रूपमा समान रूपले उत्कृष्ट हुनुमा होइन, बरु एउटा ऐतिहासिक कालखण्डको राजनीतिक चेतना, जनजीवनका अनुभूति र परिवर्तनको सपनालाई कवितामा अभिलेखित गर्नुमा छ। यसले तत्कालीन आन्दोलनको वैचारिक ताप र मानवीय मूल्यलाई बुझ्न साहित्यिक आधार प्रदान गर्छ।
कविता इतिहासको विकल्प होइन, तर इतिहासले छुटाएका अनुभूति र आवाजलाई सुरक्षित राख्ने सशक्त माध्यम हो। यही अर्थमा बारुदी यामका कविता बारुदको धुवाँभित्र पनि सुन्दर भविष्यको सपना देख्ने समयको काव्यात्मक साक्ष्य बनेको छ।

समीक्षक: जनक वि.क. शान्तिनगर -३ दाङ।

प्रकाशित मिति : २०८३ मङ्सिर १ गते मङ्गलवार

टिप्पणी तथा प्रतिक्रिया

यस समाचारबारे आफ्नो विचार तथा प्रतिक्रिया राख्नुहोस्।

0 टिप्पणी

आफ्नो प्रतिक्रिया दिनुहोस्

तपाईंको इमेल सार्वजनिक रूपमा देखाइने छैन। आवश्यक ठाउँमा * चिन्ह छ।

सभ्य र सम्मानजनक प्रतिक्रिया राख्नुहोस्।