धर्म र संस्कृतिको अन्तर्सम्बन्ध : हामी चाडपर्वलाई कसरी हेर्छौ ?

बडादशैँ शुरु भयो । त्यसपछि तिहार, छठ लगायतका विभिन्न चाडपर्वले नेपाली समाजलाई उत्सवमय बनाउनेछन्। गाउँघर फर्किनेहरू, परिवारसँग भेटघाट गर्नेहरू, वर्षौँदेखि भेट नभएका आफन्तसँग सम्बन्ध नवीकरण गर्नेहरू र छिमेकी तथा इष्टमित्रसँग सुखदुःख साटासाट गर्नेहरूका लागि यी पर्व केवल पात्रोमा अंकित केही दिन मात्र होइनन्। यी त सम्बन्धको नवीकरण, आत्मीयताको पुनर्मिलन र सामूहिक जीवनको उत्सव पनि हुन्।

तर यतिबेला एउटा प्रश्नमा घोत्लिन मन लाग्छ—के यी चाडपर्वलाई धर्मकै आँखाबाट मात्र हेर्नु उचित हुन्छरु के चाडपर्वसँग जोडिएका सबै अभ्यास धार्मिक विश्वासबाट मात्र निर्देशित हुन्छन्रु अथवा तिनको धार्मिक पक्षभन्दा पर पनि कुनै सामाजिक, सांस्कृतिक र मानवीय अर्थ छ ? मेरो विचारमा धर्म, संस्कृति र संस्कारबीचको अन्तर बुझ्न यी चाडपर्वलाई एउटा महत्त्वपूर्ण सामाजिक सन्दर्भका रूपमा लिन सकिन्छ। धर्म, संस्कृति र संस्कारबीच सम्बन्ध अवश्य छ, तर सम्बन्ध हुनु र एउटै हुनु फरक कुरा हो।

चाडपर्व धार्मिक आस्थाभन्दा फराकिलो सामाजिक संसार

दशैँलाई नै हेरौँ। यससँग विभिन्न धार्मिक मान्यता, देवीपूजा, टीका, जमरा र परम्परागत अनुष्ठान जोडिएका छन्। तर दशैँको सामाजिक जीवन यतिमै सीमित छैन। टाढाटाढा रहेका परिवारका सदस्यहरू एकै ठाउँमा भेला हुनु, ज्येष्ठ सदस्यबाट आशीर्वाद लिनु, आफन्तसँग भेटघाट गर्नु, पारिवारिक सम्बन्धलाई पुनः आत्मीय बनाउनु र सामूहिक रूपमा खुसी साट्नु पनि यसका महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन्। त्यस्तै, तिहारमा दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीचको सम्बन्ध अभिव्यक्त गर्ने परम्परासँगै घरआँगन सजाउने, देउसीभैलो खेल्ने, छिमेकीसँग भेटघाट गर्ने र सामुदायिक उल्लासमा सहभागी हुने अभ्यासहरू छन्।

छठमा धार्मिक आस्था र उपासनाका साथै सामूहिक सहभागिता, सामुदायिक सहयोग, सार्वजनिक स्थलको व्यवस्थापन र समुदायबीचको सहकार्य पनि देख्न सकिन्छ। यी अनुभव सबै व्यक्तिका लागि समान हुँदैनन्। कसैका लागि धार्मिक आस्था प्रमुख हुन सक्छ, कसैका लागि पारिवारिक भेटघाट, त कसैका लागि सांस्कृतिक पहिचान र सामुदायिक सम्बन्ध महत्त्वपूर्ण हुन सक्छन्। यसले के देखाउँछ भने चाडपर्वको अर्थ एउटै तहमा सीमित छैन। तिनमा धार्मिक, सांस्कृतिक, सामाजिक, मनोवैज्ञानिक र भावनात्मक पक्षहरू एकअर्कासँग अन्तर्घुलित भएका हुन्छन्। कुनै व्यक्ति धार्मिक अनुष्ठानमा विश्वास नगर्न सक्छ, तर परिवारसँग भेटघाट गर्न, आफन्तसँग आत्मीयता साट्न र समुदायको सांस्कृतिक जीवनमा सहभागी हुन चाहन सक्छ। त्यस्तै, धार्मिक आस्था राख्ने व्यक्तिले पनि कुनै परम्पराको सामाजिक वा नैतिक पक्षमाथि प्रश्न उठाउन सक्छ। त्यसैले चाडपर्वको सामाजिक महत्त्व बुझ्न त्यसको धार्मिक पक्षलाई मात्र सम्पूर्ण सत्य ठान्नु पर्याप्त हुँदैन।

धर्म र संस्कृति : कहाँ जोडिन्छन्, कहाँ छुट्टिन्छन् ?

धर्मले मानिसलाई आस्था, विश्वास, आध्यात्मिकता र नैतिक जीवनसम्बन्धी मान्यता प्रदान गर्न सक्छ। संस्कृति भने समाजले ऐतिहासिक अनुभव, सामूहिक अभ्यास, भाषा, कला, परम्परा र सामाजिक सम्बन्धका माध्यमबाट विकास गरेको जीवनपद्धति हो। संस्कारले यी दुवैसँग सम्बन्ध राख्न सक्छ। कतिपय संस्कार धार्मिक विश्वासमा आधारित हुन्छन् भने कतिपय परिवार र समाजबाट सिकिएका व्यवहार, नैतिक मूल्य र सामाजिक अभ्याससँग सम्बन्धित हुन्छन्।

दशैँ, तिहार र छठमा धार्मिक विश्वास तथा सांस्कृतिक अभ्यासबीचको सम्बन्ध स्पष्ट देख्न सकिन्छ। तर यी पर्वको सामाजिक अर्थ धार्मिक अनुष्ठानमा मात्र सीमित छैन। मानिसको आवतजावत, पारिवारिक भेटघाट, सामूहिक सहभागिता र सम्बन्धको निरन्तरताले तिनलाई फराकिलो सामाजिक अर्थ प्रदान गर्छ। यहाँ बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने धर्मले संस्कृतिलाई प्रभावित पार्न सक्छ, तर संस्कृतिको सम्पूर्ण अस्तित्व धर्ममै निर्भर हुँदैन। संस्कृतिका कतिपय पक्ष धार्मिक विश्वासभन्दा बाहिर पनि विकसित हुन्छन्। एउटै चाडपर्वमा सहभागी मानिसको उद्देश्य, अनुभूति र विश्वाससमेत फरकफरक हुन सक्छ।

हाम्रो बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक समाजमा यो भिन्नता झनै महत्त्वपूर्ण छ। एउटै पर्वलाई मानिसले फरक दृष्टिकोणबाट बुझ्न सक्छन्, र फरक धार्मिक आस्था भएका मानिसले पनि एकअर्काको सांस्कृतिक उत्सवमा सद्भावपूर्वक सहभागिता जनाउन सक्छन्। यसर्थ, संस्कृति कुनै एउटा धर्म वा सम्प्रदायको निजी सम्पत्ति होइन। यो समाजका मानिसले पुस्तौँदेखि निर्माण, अभ्यास र परिष्कार गर्दै आएको साझा जीवनको एउटा महत्त्वपूर्ण आयाम हो।

चाडपर्वले जोड्ने सम्बन्ध र सामाजिक अन्तर्घुलन

आधुनिक जीवनशैलीले मानिसलाई व्यस्त बनाएको छ। रोजगारी, अध्ययन, व्यवसाय र अवसरको खोजीमा परिवारका सदस्यहरू विभिन्न ठाउँमा पुगेका छन्। एउटै घरका सदस्यसमेत दैनिक जीवनमा एकअर्कासँग पर्याप्त समय बिताउन नसक्ने अवस्था छ। यस्तो परिस्थितिमा चाडपर्वले भेटघाटको अवसर सिर्जना गर्छन्। टाढा रहेका परिवारका सदस्य घर फर्किन्छन्, पुराना मित्रसँग भेट हुन्छ, आफन्तबीच संवाद पुनः सुरु हुन्छ र छिमेकीहरूबीच आत्मीयता अभिव्यक्त हुन्छ। कतिपय अवस्थामा लामो समयदेखि टुटेको सम्बन्ध जोड्ने, मनमुटाव कम गर्ने र आपसी सद्भाव बढाउने अवसरसमेत चाडपर्वले प्रदान गर्न सक्छन्।

यहीँनेर चाडपर्वको सामाजिक महत्त्व बुझ्न सकिन्छ। मानिस केवल व्यक्तिगत अस्तित्व होइनस ऊ परिवार, समुदाय र समाजसँग सम्बन्धित प्राणी पनि हो। सम्बन्ध, आत्मीयता, सामूहिक स्मृति र सहकार्यले उसको सामाजिक जीवनलाई अर्थ दिन्छन्। तर यसो भन्दैमा सबै चाडपर्वले स्वतः सद्भाव र एकता नै बढाउँछन् भन्ने होइन। कतिपय अवस्थामा आर्थिक असमानता, सामाजिक दबाब, पारिवारिक तनाव र विभेदपूर्ण मान्यताले मानिसलाई चाडपर्वकै समयमा पनि अप्ठ्यारोमा पार्न सक्छन्। त्यसैले चाडपर्वको सकारात्मक सामाजिक भूमिकालाई जोगाउनु भनेको तिनलाई आलोचनाबाट मुक्त राख्नु होइन। बरु तिनलाई अझ समावेशी, सहज र मानवीय बनाउनु हो।

परम्पराको आलोचना गर्नु र संस्कृति अस्वीकार गर्नु एउटै होइन समाजमा प्रचलित सबै परम्परा उत्तिकै उपयोगी वा न्यायपूर्ण हुँदैनन्। चाडपर्वका नाममा अनावश्यक प्रतिस्पर्धा, देखासिकी, ऋण लिएर खर्च गर्ने दबाब, खाद्यवस्तुको अपव्यय, पशुप्रति निर्दयता वा लैङ्गिक विभेदलाई निरन्तरता दिइन्छ भने त्यसको समीक्षा आवश्यक छ। धार्मिक आस्थाका नाममा प्रमाणविहीन दाबीलाई वैज्ञानिक सत्यका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ भने त्यसबारे प्रश्न गर्नुपर्छ। कुनै परम्पराले कसैको स्वतन्त्रता, स्वास्थ्य वा मानवीय गरिमामा प्रतिकूल असर पार्छ भने त्यसको सुधार गर्नुपर्छ। तर यी कमजोरी छन् भन्दैमा चाडपर्वको सम्पूर्ण सामाजिक महत्त्वलाई नै अस्वीकार गर्नु कति विवेकपूर्ण हुन्छ ? कुनै पर्वमा अवैज्ञानिक वा विभेदपूर्ण अभ्यास हुन सक्छन्। त्यसैले ती अभ्यास सुधार्नुपर्छ। तर त्यसै पर्वले मानिसबीच आत्मीयता बढाएको छ, पारिवारिक सम्बन्ध नवीकरण गरेको छ वा समुदायलाई एकै ठाउँमा ल्याएको छ भने ती सकारात्मक पक्षलाई पनि पहिचान गर्नुपर्छ।

परम्पराको आलोचना गर्नु र परम्परालाई सम्पूर्ण रूपमा निषेध गर्नु एउटै कुरा होइन। त्यसैगरी, संस्कृतिको संरक्षण गर्नु र त्यससँग जोडिएका हरेक अभ्यासलाई जस्ताको तस्तै स्वीकार गर्नु पनि एउटै कुरा होइन। हामीले राम्रोलाई जोगाउन, गलतलाई सुधार्न, हानिकारकलाई त्याग्न र समयअनुकूल नयाँ अभ्यास थप्न सक्नुपर्छ। यही विवेकपूर्ण छनोटले संस्कृतिलाई जीवन्त राख्छ।

परिवर्तनको नाममा सांस्कृतिक अहंकार किन ?

यहाँ अर्को विचारणीय पक्ष पनि छ। परम्परागत मान्यता र अन्धविश्वासको आलोचना गर्नु आवश्यक छ। तर त्यसको आलोचना गर्ने नाममा आफ्नै वैचारिक मान्यतालाई अन्तिम सत्य ठान्नु पनि समस्यामुक्त दृष्टिकोण होइन। कसैले दशैँमा टीका लगाउँदैन, तिहारमा धार्मिक अनुष्ठान गर्दैन वा छठको उपासनामा विश्वास गर्दैन भने त्यो उसको व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको विषय हो। त्यसैगरी, कसैले आफ्नो आस्था र सांस्कृतिक परम्पराअनुसार पर्व मनाउँछ भने त्यसको पनि सम्मान गरिनुपर्छ—जबसम्म त्यसले अरूको अधिकार वा स्वतन्त्रतामा अनुचित हस्तक्षेप गर्दैन। आफूले नमान्ने अभ्यासलाई अरूले पनि मान्नु हुँदैन भन्ने आग्रह स्वतन्त्र चिन्तन होइन। त्यो त आफ्नै दृष्टिकोणलाई अरूमाथि थोपर्ने अर्को प्रकारको हठ हुन सक्छ।

विज्ञानमा विश्वास गर्ने मानिसले प्रमाण, तर्क र परीक्षणलाई महत्त्व दिनुपर्छ। तर वैज्ञानिक चेतना राख्नुको अर्थ सबै सांस्कृतिक अभ्यासको भावनात्मक, ऐतिहासिक र सामाजिक महत्त्वलाई अस्वीकार गर्नु होइन। त्यस्तै, धार्मिक आस्था राख्ने मानिसले पनि आफ्नो विश्वाससँग सम्बन्धित सामाजिक अभ्यासमाथि प्रश्न उठाउन पाइँदैन भन्ने सोच राख्नु हुँदैन। आफ्नो आस्था राख्ने स्वतन्त्रता र अरूको आस्थामाथि प्रश्न गर्ने स्वतन्त्रता दुवै खुला समाजका महत्त्वपूर्ण आधार हुन्। विचारको परिपक्वता अरूलाई गलत ठहर गर्न सक्ने क्षमतामा मात्र होइन, फरक दृष्टिकोणको आधार बुझ्न र आफ्नै मान्यतामाथि समेत पुनर्विचार गर्न सक्ने क्षमतामा पनि निर्भर हुन्छ।

हामीले सन्ततिलाई के हस्तान्तरण गर्ने ?

चाडपर्वको बहसलाई एउटा पुस्ताले अर्को पुस्तालाई के हस्तान्तरण गर्ने भन्ने प्रश्नसँग पनि जोडेर हेर्न सकिन्छ। के हामीले आफ्ना सन्ततिलाई पुराना विधि र परम्परा जस्ताको तस्तै दोहोर्‍याउन मात्र सिकाउने होरु कि ती परम्पराको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, सामाजिक महत्त्व र मानवीय मूल्य बुझ्न पनि प्रेरित गर्ने हो ? हामीले उनीहरूलाई दशैँ मनाउन सिकाउँदा परिवारसँगको आत्मीयता, ज्येष्ठप्रतिको सम्मान र सम्बन्धको महत्त्व बुझाउन सक्छौँ। तिहारका अवसरमा दिदीबहिनी तथा दाजुभाइबीचको स्नेहसँगै सबै मानिसप्रतिको सम्मान र सहअस्तित्वको मूल्य सिकाउन सक्छौँ। छठका अवसरमा सामूहिक सहभागिता, सहकार्य र सार्वजनिक सरसफाइजस्ता सकारात्मक अभ्यासलाई प्रोत्साहित गर्न सक्छौँ।

तर सँगसँगै उनीहरूलाई अनावश्यक खर्च, विभेद, अन्धविश्वास र सामाजिक दबाबमाथि प्रश्न गर्न पनि सिकाउनुपर्छ। परम्पराको उत्तराधिकार केवल विधि र अनुष्ठानको हस्तान्तरण होइनस ती परम्पराको समीक्षा गर्न सक्ने विवेकको हस्तान्तरण पनि हो। हाम्रा सन्ततिले हाम्रो संस्कृतिका सकारात्मक पक्षलाई अझ समृद्ध बनाऊन्, अनुपयुक्त पक्षलाई सुधारून् र भविष्यका पुस्ताका लागि अझ न्यायपूर्ण तथा समावेशी सांस्कृतिक वातावरण निर्माण गरून्—सायद यही नै सांस्कृतिक निरन्तरताको सार्थक अर्थ हो।

निष्कर्ष : चाडपर्वलाई जोड्ने अवसर बनाऔँ, विभाजनको विषय होइन

दशैँ, तिहार, छठलगायतका चाडपर्व नजिकिँदै गर्दा हामीले तिनलाई धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक पहिचान र सामाजिक सम्बन्धका विभिन्न आयामबाट बुझ्ने प्रयास गर्नुपर्छ। यी पर्व कसैका लागि गहिरो धार्मिक विश्वासका विषय हुन्, कसैका लागि पारिवारिक पुनर्मिलनका अवसर, कसैका लागि सांस्कृतिक पहिचानका प्रतीक र कसैका लागि सामुदायिक सद्भावका उत्सव। यी अर्थ एकअर्कासँग जोडिन सक्छन्, तर सबैको अनुभव र दृष्टिकोण एउटै हुनुपर्छ भन्ने छैन। हामीले धर्मको सम्मान गरौँ, संस्कृतिको सकारात्मक पक्ष जोगाऔँ र असल संस्कारलाई जीवनमा उतारौँ। सँगसँगै, धर्मका नाममा हुने विभेद, संस्कृतिका नाममा निरन्तरता पाउने कुसंस्कार र परम्पराका नाममा थोपरिने अनावश्यक सामाजिक दबाबमाथि प्रश्न पनि उठाऔँ।

न अन्धपरम्परावाद आवश्यक छ, न अन्धआधुनिकतावाद। आवश्यक छ—तर्क, विवेक, मानवीय संवेदना र सामाजिक न्यायमा आधारित सांस्कृतिक रूपान्तरण। आखिर चाडपर्वको सार केवल कुन विधि पूरा गरियो भन्नेमा मात्र छैनस त्यसले मानिसलाई मानिससँग कति नजिक ल्यायो, सम्बन्धमा कति आत्मीयता थप्यो र समाजलाई कति मानवीय बनायो भन्ने प्रश्नमा पनि छ। धर्मको नाममा विभाजन होइन, आस्थाको सम्मान गरौँ। संस्कृतिको नाममा जडता होइन, सकारात्मक परम्पराको संरक्षण गरौँ। परिवर्तनको नाममा अहंकार होइन, विवेकपूर्ण रूपान्तरण रोजौँ। हामीले चाडपर्वलाई केवल विगतको पुनरावृत्ति होइन, वर्तमानमा सम्बन्ध नवीकरण गर्ने र भविष्यका लागि अझ समावेशी समाज निर्माण गर्ने अवसरका रूपमा बुझ्न सक्यौँ भने तिनको सामाजिक महत्त्व अझ अर्थपूर्ण बन्नेछ।

यसैले प्रश्न धर्म मान्ने कि नमान्ने भन्ने मात्र होइन। प्रश्न त यो पनि हो—हामीले आफ्ना चाडपर्व र सांस्कृतिक परम्परालाई कसरी बुझिरहेका छौँरु तिनमा रहेका सकारात्मक मानवीय मूल्यलाई कसरी जोगाइरहेका छौँरु र तिनलाई समयअनुकूल, न्यायपूर्ण तथा समावेशी बनाउन कति तयार छौँर ? यी प्रश्नमाथि खुला, तर्कपूर्ण र सम्मानजनक विमर्श गरौँ। किनकि संस्कृति जीवित रहन त्यसलाई प्रश्नरहित बनाउनु पर्दैनस त्यसको अर्थ बुझ्ने, राम्रा पक्ष जोगाउने र आवश्यक सुधार गर्ने विवेक चाहिन्छ।

                            लेखक :   राम बहादुर जि.सी तुलसीपुर दाङ